جاى اين « من » « من » ها كه نژاد ما چنين نژاد شما چنين ، نيست . اين احتمال البته از همه قويتر است . احتمال دوم كه [ از نظر قوّت ] بعد از اين احتمال و نزديك به آن است ولى البته به اين حد قوى نيست اين است كه « إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى » يعنى همهء شما را از مردى و زنى آفريديم ، يعنى كأنه مىگويد كه هر انسانى جز اين نيست كه يك مرد در وجودش دخالت داشته و يك زن . در اين جهت همه على السويه هستند . آيا كسى مىتواند ادعا كند كه من از ديگرى اشرفم ، چرا ؟ زيرا من به جاى يك مادر ده تا مادر دارم ، يا به جاى يك پدر ده تا پدر دارم ؛ تو يك پدر دارى من ده تا پدر دارم ؟ جاى اين حرفها نيست . هر كدامتان يك پدر و يك مادر كه بيشتر نداريد ، پس چه فرقى ميان شما هست ؟ البته اين احتمال از نظر معنا به قسمتهاى بعد كه مىخواهد نفى تفاخر كند مىخورد كه انتساب به پدر [ و مادر موجب تفاخر نيست . ] آن اوّلى معنايش انتساب به جدّ اعلى است كه از جدّ اعلى همه‌تان به يك نفر منتهى مىشويد پس [ افتخار به ] انتساب به جدّ اعلى بىمعنى است . دومى مىگويد افتخار به انتساب به پدر و مادر [ بى معنى است ] چون هر كسى يك پدر و يك مادر بيشتر ندارد ؛ نظير اين حرف كه مىگوييم اين مال دنيا چه ارزشى دارد ، آخرش هركسى ، ثروتمند و درويش ، يك كفن كه از اين دنيا بيشتر نمىبرد . اينجا هم مىخواهد بگويد هر كسى كه به اين دنيا آمده از يك پدر و مادر كه بيشتر به دنيا نيامده ، اين همه اسم پدر و مادرهايتان را چرا مىبريد ؟ اين دو احتمال را مفسرين داده‌اند . در درجهء اول احتمال اول ، در درجهء دوم احتمال دوم . يك احتمالى كه كمتر در كتب تفسير ديده مىشود و خيلى بعيد هم هست ، اين است كه مِنْ در « مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى » مِن نَشويّه نباشد مِن بيانيّه باشد ، يعنى اين آيه نمىخواهد بگويد كه ما شما را از مردى و زنى آفريديم ، مىگويد همهء شما را ما آفريديم چه مرد شما و چه زن شما ؛ يعنىاى زنان و اى مردان ! همهء شما را ما آفريديم . البته مطلب ، مطلب درستى است ولى بعيد است ، از اين جهت كه با مضمون اين آيه خيلى تناسب ندارد . مثلًا اگر اين شبهه در ميان بود كه بگويند بعضى انسانها را خدا آفريده بعضى انسانها را خدا نيافريده بلكه ملائكه آفريده‌اند يا بگويند مردها را خدا آفريده زنها را خدا نيافريده ، مىگفتيم اين آيه دارد آن را نفى مىكند ؛ در صورتى كه چنين فكرى نبوده . پس در پاسخ به اين احتمال كه معنى آيه اين باشد كه همهء شما را چه مرد و چه زن ما آفريديم ، گفته شده كه در مقابلش يك فكرى نبوده كه آن فكر نفى شده باشد . احتمال چهارم - كه استفادهء اصالت مليتها روى احتمال چهارم است - اين است كه « مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى » را به جاى « ذَكَراً وَ انْثى » بگيريم ، بگوييم آيه اين را مىگويد : اى مردم ! ما شما را دوگونه آفريديم : مرد و زن . اگر گفته بود : « انّا خَلَقْناكُمْ ذَكَراً وَ انْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعوباً وَ قَبائِلَ » ما شما را دو